Sot, më 14 Mars, rrugët mbushen me lule, fëmijët mbajnë verore në duar dhe aroma e ballokumeve të sapopjekura ndihet kudo. Dita e Verës është ndoshta e vetmja festë pagane që shqiptarët e kanë ruajtur me kaq fanatizëm dhe e festojnë të bashkuar, pa dallime krahinore apo fetare. Por, nga vjen kjo festë dhe çfarë kuptimi kanë ritualet që bëjmë sot?
Zanafilla e festës: Zana e Çermenikës
Ndonëse sot epiqendra e festimeve është qyteti i Elbasanit, rrënjët e kësaj feste shkojnë shumë thellë në lashtësi, te perënditë ilire. Zanafilla lidhet me faltoren e Zanës së Çermenikës (Diana Candaviensis), perëndeshës së gjuetisë, pyjeve dhe natyrës. Sipas legjendës, kjo Zanë dilte nga faltorja e saj vetëm më 14 Mars, për të lajmëruar fundin e dimrit të ashpër dhe ardhjen e stinës së ngrohtë.
Në kalendarin e vjetër (Julian), marsi ishte muaji i parë i vitit, ndaj Dita e Verës ishte praktikisht “Viti i Ri” i të parëve tanë bujqësorë, ku i luteshin natyrës për një vit të begatë.
Detaje dhe Simbolika Interesante që Ndoshta s’i Dinit
Përtej festës komerciale, 14 Marsi është i mbushur me rite e magji të vogla popullore:
Sekreti i Verores dhe Dallëndysheve: E keni pyetur ndonjëherë veten pse verorja ka vetëm dy ngjyra? E kuqja simbolizon diellin, ngrohtësinë, gjakun dhe forcën, ndërsa e bardha simbolizon mirësinë, dritën dhe pastërtinë e shpirtit. Por detaji më i bukur është heqja e saj: Verorja mbahet në dorë derisa të shihni dallëndyshen e parë. Më pas, ajo hiqet dhe vihet në degën e një peme (zakonisht trëndafil ose thanë). Besimi thotë se nëse një dallëndyshe e merr atë pe për të ndërtuar folenë e saj, ai vit do të sjellë fat të madh, mbarësi apo krijim të një familjeje të re.
Rituali i “Kamës” (Këmbës së Mbarë): Në Elbasan dhe zona të tjera, njerëzit zgjoheshin që në 4 të mëngjesit. I zoti i shtëpisë merrte fije bari të njomë bashkë me rrënjët dhe dheun dhe i vendoste te pragu i derës si bekim. Gjithashtu, ndaheshin hise me të afërmit që përfshinin vezë të ziera, arra, pala fiku dhe lule misiri.
Magjia e Ballokumes: Shenja dalluese e festës. Kjo ëmbëlsirë nuk është thjesht një biskotë e madhe; receta tradicionale e Elbasanit kërkon që të rrihet në enë bakri dhe vetëm me lugë druri, për t’i dhënë asaj shkrifësinë e famshme. Ajo simbolizon “diellin” që zbret në tryezat tona.
Zjarret Purifikuese: Në disa zona si në Lezhë apo Dibër, mbrëmjen e 13 marsit ndizeshin zjarre në oborre dhe njerëzit i kapërcenin ato. Ky ishte një rit pastrimi (purifikues) për të djegur të këqijat e dimrit dhe për t’i dhënë “forcë” diellit të ri.
Një festë e ringjalljes
Sot, Dita e Verës është një kujtesë e bukur e lidhjes sonë me natyrën. Është ftesa për të hapur dyert, për të lejuar rrezet e diellit të hyjnë brenda dhe për të shijuar jetën që po rilind. /Prive By Liberta Spahiu
