E dini atë zakon. Atë që jeni përpjekur ta lini pas dhjetëra herë. Atë për të cilin vazhdoni t’i thoni vetes: “Ndoshta nuk është edhe aq i keq. Ndoshta mund ta lë kur të dua”. E megjithatë, sërish e gjeni veten duke marrë telefonin, duke pirë një gotë verë, duke qëndruar deri vonë duke lundruar në rrjete sociale apo duke bërë pikërisht atë që i kishit premtuar vetes se nuk do ta bënit më.
Nëse të dish se diçka nuk të bën mirë nuk ka mjaftuar për ta ndaluar, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ju mungon disiplina. Do të thotë se zakoni po funksionon pikërisht ashtu siç e ka mësuar truri juaj.
Sipas Dr. Jud Brewer, psikiatër i specializuar në varësitë, neuroshkencëtar, autor i librit bestseller “Unwinding Anxiety” dhe profesor në Universitetin Brown, ajo që shpesh e perceptojmë si mungesë disipline është në fakt truri duke bërë atë për të cilën është krijuar.
“Truri ynë krijon zakone në mënyrë që të mos kemi nevojë të mendojmë për çdo gjë”, shpjegon Dr. Jud. Nëse çdo mëngjes do të duhej të mësonim nga e para si të qëndrojmë në këmbë, të vishemi apo të flasim, do të ishim të rraskapitur që në mesditë. Për këtë arsye, truri i kthen veprimet që përsëritim në procese automatike.
Problemi është se ky mekanizëm bazohet te shpërblimi dhe jo te fakti nëse një sjellje është apo jo e mirë për ne.
Sipas Dr. Jud, një pjesë e trurit e lidhur me vlerësimin e shpërblimit grumbullon shijen e një torte, kënaqësinë e një feste dhe përvojat e tjera që lidhen me të, duke i kthyer në një “vlerë shpërblyese”. Kjo i mundëson trurit ta rikujtojë më vonë atë përvojë pa pasur nevojë ta mësojë sërish.
Ndërkohë, pjesa e trurit që na tregon se një zakon është i dëmshëm nuk ka gjithmonë fuqinë ta ndryshojë këtë vlerësim të mësuar më herët. Pra, fakti që e dimë se një sjellje nuk është e mirë për ne, nuk do të thotë se truri e ka ndryshuar automatikisht mënyrën se si e percepton atë.
Pse vullneti dështon pikërisht atëherë kur na nevojitet më shumë?
Edhe kërkimet mbi fuqinë e vullnetit janë më pak të sigurta nga sa mund të mendojmë. Dr. Jud u referohet studimeve që sugjerojnë se njerëzit që përdorin më shumë vetëkontroll nuk janë domosdoshmërisht më të suksesshëm në arritjen e objektivave të tyre dhe shpesh ndihen më të lodhur nga kjo përpjekje.
Një pjesë e problemit lidhet me momentin kur na duhet të marrim një vendim. Vullneti mbështetet në funksionimin e korteksit prefrontal, ndërsa stresi mund ta dobësojë pikërisht këtë pjesë të trurit në momentin kur një zakon i vjetër aktivizohet.
Një email stresues, një debat, lodhja apo uria mund ta bëjnë një sjellje që e kemi përsëritur qindra herë shumë më të lehtë për t’u zgjedhur sesa një alternativë të re që po përpiqemi ta ndërtojmë.
Prandaj, në vend që të përpiqemi vetëm të ndryshojmë sjelljen, Dr. Jud sugjeron të kuptojmë se çfarë na ofron ajo sjellje. Pikërisht aty fillon ndryshimi.
Si mund ta thyejmë ciklin e një zakoni?
Mendoni për një situatë të thjeshtë: ndiheni të stresuar dhe automatikisht merrni telefonin. Filloni të lundroni në rrjete sociale dhe për disa sekonda shpërqendroheni. Truri e regjistron këtë si diçka të dobishme, edhe nëse disa minuta më vonë ndiheni edhe më të shqetësuar.
Lehtësimi i shkurtër mund të jetë i mjaftueshëm për ta mbajtur gjallë ciklin e zakonit.
Dr. Jud sugjeron tre hapa:
1. Shkruajeni ciklin.
Identifikoni shkaktarin, sjelljen dhe shpërblimin. Për shembull: ankth pasditeje → hapni Instagramin → për disa çaste harroni atë që po ju shqetësonte. Në fillim, mos u përpiqni ta ndaloni. Thjesht vëzhgojeni atë që po ndodh automatikisht.
2. Kuptoni se çfarë po ju ofron zakoni.
Pyeteni veten: “Çfarë marr nga kjo?” Më pas përqendrohuni te përvoja reale. A ju qetëson? Ju shpërqendron vetëm për pak? Apo ju bën të ndiheni edhe më të shqetësuar? Të vëzhgoni rezultatin real i jep trurit informacion të ri për atë që dikur e konsideronte shpërblyese.
3. Bëhuni kuriozë kur shfaqet dëshira.
Kur të ndieni shtysën për ta përsëritur zakonin, përqendrohuni te ndjesia fizike. Mund të jetë tension, presion, shqetësim apo shtrëngim. Vëzhgojeni dhe pyesni veten: “Si ndihet kjo? Çfarë po ndodh me të tani?”
Sipas Dr. Jud, kjo mënyrë vëzhgimi mund ta bëjë dëshirën më pak të fuqishme dhe t’ju ndihmojë ta përjetoni atë pa reaguar menjëherë.
Kurioziteti mund të jetë më i dobishëm se lufta me veten
Dr. Jud e quan këtë qasje “një ofertë më e madhe dhe më e mirë”. Zëvendësimi i një shpërqendrimi me një tjetër mund ta ndryshojë sjelljen, por jo domosdoshmërisht dëshirën që qëndron pas saj.
Kurioziteti funksionon ndryshe. Ai ju ndihmon të qëndroni me ndjesinë për aq kohë sa të mësoni diçka prej saj.
“Kurioziteti është gjithmonë i disponueshëm dhe gjithmonë ndihet më mirë se ankthi”, thotë Dr. Jud.
Faji nuk e ndihmon trurin të mësojë
Ndjenja e fajit mund ta rifillojë ciklin e zakonit. Pasi kalon lehtësimi i shkurtër që solli sjellja, faji krijon një tjetër ndjesi të pakëndshme dhe kjo mund t’ju shtyjë sërish drejt të njëjtit zakon.
Për këtë arsye, një gabim nuk duhet parë domosdoshmërisht si dështim. Mund të shërbejë si informacion.
Pyeteni veten: Çfarë e shkaktoi këtë sjellje? Çfarë mora realisht prej saj? Si u ndjeva pas saj?
Çdo përgjigje i jep trurit informacion të ri mbi atë se sa shpërblyes është në të vërtetë zakoni.
Kjo është edhe arsyeja pse Dr. Jud vë në pikëpyetje idenë se një zakon duhet të bëhet automatik brenda 21 ditësh. Kjo ide lidhet me vëzhgime të bëra në vitet 1960, ndërsa një studim i mëvonshëm në jetën reale sugjeroi se koha për ta bërë një sjellje automatike mund të variojë ndjeshëm, nga 18 deri në 254 ditë.
Pra, humbja e një dite nuk i fshin të gjitha përpjekjet e mëparshme. Ajo thjesht ju jep një tjetër mundësi për të kuptuar se çfarë e aktivizoi ciklin.
Bëjeni zgjedhjen e mirë më të lehtë
Edhe mjedisi ku jetojmë mund të ndikojë në zakonet tona. Njerëzit që kanë vetëkontroll të mirë shpesh e organizojnë jetën në mënyrë të tillë që të mos kenë nevojë të marrin vazhdimisht vendime të vështira.
Kjo mund të nënkuptojë të mos mbani në shtëpi ushqime që përpiqeni t’i shmangni, të përgatitni paraprakisht ushqimet që dëshironi të konsumoni apo të ushtroheni në të njëjtën orë çdo mëngjes.
Megjithatë, kjo strategji ka kufijtë e saj. Mund t’ju largojë përkohësisht nga një tundim i jashtëm, por nuk mund të eliminojë një shkaktar që ndodhet brenda jush.
Pikërisht për këtë arsye, sipas Dr. Jud, mjetet e brendshme janë më të rëndësishme sesa përpjekja për të kontrolluar çdo gjë rreth nesh.
Nuk mjafton të dish se një zakon është i keq
Një nga keqkuptimet më të mëdha rreth ndryshimit të zakoneve është ideja se mund ta bindim veten të ndryshojë vetëm përmes arsyes.
Mund ta dimë se një sjellje nuk na bën mirë. Mund t’i premtojmë vetes se “këtë herë do të jetë ndryshe” dhe mund t’i bëjmë vetes një ligjëratë të gjatë. Por zakoni është mësuar në një sistem tjetër të trurit.
Vetëdija nuk e bën domosdoshmërisht vullnetin më të fortë. Ajo ndryshon mënyrën se si lidhemi me dëshirën për ta përsëritur një sjellje. Në vend që t’i bindemi automatikisht, mësojmë ta vëzhgojmë.
Sipas Dr. Jud, mënyra më e mirë për ta praktikuar këtë është përmes momenteve të shkurtra, por të përsëritura gjatë ditës.
“Jeta juaj është palestra juaj mendore”, thotë ai.
Me çdo vëzhgim të sinqertë të asaj që ju ofron një zakon, truri merr informacion të ri. Dhe me kalimin e kohës, premtimi i vjetër i atij zakoni mund të fillojë të duket më pak bindës. /Prive Bruto
